Hiç önemli bir sınavdan önce son dakikaya kadar çalışmadığınız, hatta belki de uykusuz kalıp başarısız olmayı “normalleştirdiğiniz” oldu mu? Eğer cevabınız evetse, bu davranış aslında farkında olmadan yaptığınız bir kendini sabote etme stratejisi olabilir. Peki ama neden böyle davranıyoruz? Cevap, çocuklukta kurduğumuz bağlarda gizli olabilir.

​

Bağlanma Teorisi Ne Diyor?

Bağlanma teorisi, bebeklikte bakım veren kişiyle kurulan ilk ilişkinin, bireyin ileriki yaşamında kuracağı bağlar için bir temel oluşturduğunu savunur (Bowlby, 1983; 2013). Ainsworth ve arkadaşlarına göre (2015), üç temel bağlanma stili vardır: güvenli, kaçıngan ve kaygılı/ikircikli. Güvenli bağlanma stiline sahip bireyler, ihtiyaç anında destek alabileceklerini bilir ve duygusal olarak dengelidir. Ancak kaygılı ya da kaçıngan bağlanma stilleri, bireyde çeşitli başa çıkma sorunlarına yol açabilir.

​

Kendini Sabote Etmek Ne Anlama Geliyor?

Kendini sabote etmek, başarısızlık ihtimalini artıran davranışlar sergileyerek bu başarısızlığı “haklı” çıkarmaya çalışma halidir. Yani kişi, sınavdan önce çalışmayarak ya da alkol alarak kendi başarısını riske atar; böylece başarısız olursa “Zaten hazırlanmamıştım” diyebilir (Berglas & Jones, 1978). İlginçtir ki, bu strateji bireyin özsaygısını koruma çabasıdır.

​

Bağlanma Stili ve Kendini Sabote Etme İlişkisi

Yaptığım bir çalışmada, bağlanma stili ile kendini sabote etme davranışları arasındaki ilişkiyi inceledim. 106 genç yetişkinin (yaş aralığı: 19-25) katıldığı bu araştırmada, katılımcıların bağlanma stilleri Üç Boyutlu Bağlanma Stilleri Ölçeği (Erzen, 2016) ve kendini sabote etme eğilimleri Kendini Sabotaj Ölçeği'nin Türkçe versiyonu (Akın, 2012) ile ölçüldü.  Sonuçlar oldukça dikkat çekiciydi:

• Kaygılı/ikircikli bağlanma stiline sahip bireylerde kendini sabote etme davranışı daha yaygındı.

• Kaçıngan bağlanma stiline sahip bireylerde ise bu ilişki anlamlı bulunmadı.

Bu sonuçlar, kaygılı bireylerin duygularını düzenlemekte zorlandığını ve bu nedenle stresli durumlarda daha çok kendini sabote etme eğilimi gösterdiğini ortaya koydu. Kaçıngan bireyler ise duygularını bastırma ve geri çekilme stratejileri kullandıkları için bu tür davranışlardan daha uzak kalıyor olabilirler.

​

Neden Önemli?

Bu tür başa çıkma stratejileri, özellikle akademik hayatı olumsuz etkileyebilir. Kendini sabote eden öğrenciler, başarılarını gölgeleyen davranışlar sergileyerek aslında kendi potansiyellerini baltalıyorlar. Ancak bu davranışların kökeninde bağlanma stilleri olduğu düşünülürse, bu bireyler için daha sağlıklı başa çıkma yolları öğretilebilir.

​

Ne Yapılabilir?

• Psikolojik destek: Üniversite danışmanları, öğrencilerin bağlanma stillerine uygun destek sunarak kendini sabote etme eğilimlerini azaltabilir.

• Farkındalık çalışmaları: Öğrencilere bu davranış biçimleri ve kökenleri hakkında bilgi verilebilir.

• Duygusal düzenleme becerileri: Özellikle kaygılı bağlanma stiline sahip bireyler için duygusal düzenleme teknikleri kazandırılabilir.

​

Sonuç

Bu çalışma, bağlanma stili ile kendini sabote etme davranışları arasında önemli bir bağlantı olduğunu ortaya koyarak psikolojik sağlığın temel taşlarından biri olan “öz-değer” duygusunun nasıl korunmaya çalışıldığını bize gösteriyor. Özellikle kaygılı bağlanma stiline sahip bireyler için erken dönemde farkındalık yaratmak ve destek sağlamak, uzun vadede akademik başarıyı ve psikolojik iyi oluşu ciddi şekilde artırabilir.

​

Klinik Psikolog İrem Soytürk Tarhan

​​

Kaynakça:

Ainsworth, M. D. S., Blear, M. C., Waters, E., & Wall S. N. (2015). Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation. Routledge.

Akın, A. (2012). Kendini Sabotaj Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Eğitim ve Bilim, 37(164).

Berglas, S., & Jones, E. E. (1978). Drug choice as a self-handicapping strategy in response to noncontingent success. Journal of Personality and Social Psychology, 36(4), 405–417. https://doi.org/10.1037/0022-3514.36.4.405  

Bowlby, J., (2013). Bağlanma (2nd ed.). (T. V. Soylu, Trans.). Pinhan Yayıncılık. (Original work published 1983)

Erzen, E. (2016). Üç Boyutlu Bağlanma Stilleri Ölçeği. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(3), 01-21.